Moment, w którym automat kaucyjny (RVM – ang. Reverse Vending Machines) wydaje charakterystyczny „bip”, to efekt prawidłowego odczytania kodu na opakowaniu. Ten kod – zapisany najczęściej w formacie EAN-13 – kryje w sobie Globalny Numer Jednostki Handlowej (GTIN), czyli identyfikator nadany produktowi przez właściciela marki lub producenta wprowadzającego go na rynek.

To na jego podstawie automat sprawdza w centralnej bazie danych, czy dane opakowanie zostało wprowadzone do obrotu z naliczoną kaucją, czy spełnia wymogi systemu kaucyjnego, czy jest aktualne i aktywne w rejestrze. Jeśli tak, konsument otrzymuje zwrot pieniędzy. Jeśli nie, automat poinformuje go, że zwrot mu nie przysługuje. Operacja trwa ułamek sekundy, ale wymaga spójności danych u wszystkich uczestników łańcucha: producenta (wprowadzającego), sprzedawcy i operatora.

Numery GTIN (kody EAN) jako najłatwiejsze do wdrożenia i najszerzej wspierane przez rynek są z powodzeniem wykorzystywane w systemach kaucyjnych działających w Europie. Polska, wdrażając swój system kaucyjny, również oparła się na sprawdzonych rozwiązaniach GS1. Dzięki nim system będzie funkcjonował efektywnie i pozostanie zgodny z europejskimi standardami.

Zwrot opakowań objętych systemem kaucyjnym odbywa się ręcznie lub automatycznie, w zależności od wielkości sklepu i dostępnych rozwiązań. Wszystkie przyjęte opakowania są raportowane do operatora systemu, który następnie rozliczy kaucje ze sklepem.

Dlatego tak kluczowy jest kod EAN na opakowaniach. To dzięki niemu zautomatyzowane przyjmowanie opakowań jest możliwe w setkach czy tysiącach lokalizacji jednocześnie, a rozliczenia między sklepami, operatorem i producentami przebiegają bez zbędnych opóźnień.

Aby system działał prawidłowo, numer GTIN (kod EAN) musi trafić do centralnej bazy danych, jeszcze zanim produkt pojawi się w sklepie na półce. Liczy się też sama jakość wydruku etykiety na jego opakowaniu.

Poprawność kodu to warunek konieczny do odzyskania kaucji. EAN, który jest źle zaprojektowany albo słabo wydrukowany, nie zadziała, a zwrot nie zostanie naliczony. By zapobiegać takim sytuacjom, już na etapie projektowania opakowania należy przestrzegać kilku podstawowych wytycznych GS1. Z perspektywy projektanta opakowania system kaucyjny to dodatkowe ograniczenia, ale też jasne wytyczne. Najlepszą praktyką jest planowanie etykiety „od kodu”: najpierw rezerwujemy miejsce na EAN (we właściwym rozmiarze i w odpowiedniej orientacji) i znak kaucyjny, dopiero potem układamy resztę treści.

Uszkodzony lub źle wydrukowany kod może spowodować odrzucenie opakowania przez maszynę. To z kolei oznacza brak zwrotu kaucji i frustrację klienta.

Również konsument odgrywa istotną rolę w systemie kaucyjnym. Bardzo ważna jest jego edukacja. Należy więc zadbać o to, by wiedział:

• które opakowania podlegają zwrotowi,

• gdzie znajdują się punkty zbiórki,

• w jaki sposób może odzyskać kaucję,

• że nie może zgniatać opakowań,

• że nie może zetrzeć, zamazać lub uszkodzić kodu kreskowego i znaku kaucyjnego.

Konsument powinien też wiedzieć, co się stanie, gdy wrzuci do automatu opakowanie spoza systemu. Czy automat je odrzuci, czy przyjmie i czy poinformuje o braku zwrotu. A to oznacza, że system kaucyjny ma być dla konsumenta prosty i przewidywalny.

Żeby system kaucyjny mógł działać prawidłowo, automaty RVM muszą odróżniać produkt objęty kaucją od tego sprzedawanego bez kaucji. Najprostszym i najbardziej wiarygodnym sposobem jest nadanie produktowi nowego numeru GTIN (kodu EAN) dla „wersji kaucyjnej”. Zmiana kodu pozwala również zminimalizować ryzyko nadużyć i umożliwia precyzyjne rozliczenia między producentami, detalistami i operatorem.

Legalne kody EAN można uzyskać wyłącznie od jednej ze 120 organizacji krajowych GS1, którą w naszym kraju jest GS1 Polska. GS1 zarządza zbiorem standardów do identyfikacji, gromadzenia i współdzielenia informacji o produktach, w tym tych objętych systemem kaucyjnym. Jest jedynym źródłem wiarygodnych danych o GTIN oraz firmach uprawnionych do ich używania.

Zgodnie z przepisami opakowanie objęte kaucją musi być oznaczone kodem EAN i logotypem systemu kaucyjnego zgodnie z ustawą. Taki duet daje pewność, że automat przyjmie opakowanie i naliczy zwrot. Warto już na etapie projektowania zadbać o to, by oba elementy były czytelne i nie kolidowały ze sobą.

Choć na razie polski DRS oparty jest na tradycyjnych kodach EAN/UPC, to na rynku są już nowe kody dwuwymiarowe (2D). Zwykły liniowy kod ma zapisaną tylko informację o numerze GTIN, kody dwuwymiarowe pozwalają zaszyć np. numer partii, datę ważności, a nawet unikalny numer seryjny konkretnego opakowania. Dzięki nim automat kaucyjny sprawdzi, czy konkretne opakowanie z danym numerem seryjnym nie zostało już zwrócone. Zastosowanie kodów 2D może więc pozytywnie wpłynąć na uszczelnienie systemu i wykrywanie prób oszustwa.

Natomiast wprowadzenie kodów 2D od GS1 wiąże się z koniecznością dostosowania linii produkcyjnych. To na nich musi się odbywać generowanie i nadruk kodów z danymi dynamicznymi. Zgodnie z przewidywaniami, do końca 2027 roku europejski handel detaliczny i hurtowy ma być gotowy na ich odczyt.

• • GLN (Globalny Numer Lokalizacyjny) – służy do identyfikacji fizycznych lokalizacji, podmiotów gospodarczych, a także pełnionych funkcji, działów czy identyfikacji cyfrowych lokalizacji. W systemie kaucyjnym może identyfikować sklepy i punkty zbiórki, a także konkretne lokalizacje automatów. Dzięki temu wiadomo, gdzie doszło do przyjęcia opakowania i jak planować logistykę. Objęcie wszystkich partnerów i lokalizacji jednym systemem identyfikacyjnym umożliwi i ułatwi skuteczną organizację logistyki i monitorowania całego procesu.
• • SSCC (Seryjny Numer Jednostki Logistycznej) – w systemie kaucyjnym może posłużyć do oznaczenia np. worków i jednostek transportowych. Pozwala śledzić każdy worek od punktu zbiórki aż do sortowni/ recyklera i łączyć go z danymi o zawartości.
• • GIAI (Globalny Identyfikator Zasobów Indywidualnych) – służy do identyfikacji indywidualnych zasobów o określonej charakterystyce, np. środków trwałych takich jak: komputery, biurka, maszyny, pojazdy lub ich części składowe. W systemie kaucyjnym można zastosować GIAI do identyfikacji automatów kaucyjnych celem umożliwienia ich śledzenia i zarządzania nimi.

Każdy prawidłowo zeskanowany kod to nie tylko odzyskana złotówka, ale też realny wkład w gospodarkę o obiegu zamkniętym. A to – zarówno dla konsumentów, jak i dla planety – ma wartość większą niż sama kaucja. Dzięki standardom GS1 system kaucyjny staje się nie tylko narzędziem proekologicznym, ale także platformą nowoczesnego zarządzania informacją.